Het bleekprivilege versterkt Chemnitz als centrum van linnenproductie.
Chemnitz · Textielgeschiedenis
Chemnitzer textielgeschiedenis – een rode draad.
In Chemnitz werden vezels niet alleen verwerkt. Hier groeiden uit handel en ambacht nieuwe machines, fabrieken en hele industrieën. Deze tijdreis volgt de textiele rode draad – van het bleekprivilege van het jaar 1357 tot het Chemnitz dat ik vandaag thuis noem.
13571728180018832022
Negen stations
Over vezels, mensen en machines.
De textielgeschiedenis van Chemnitz verliep niet rechtlijnig. Op handwerk volgden arbeidsgedeelde manufacturen, gemechaniseerde spinnerijen en een machinebouw van internationaal belang. Crisissen, vervolging en oorlog lieten diepe breuken achter. De rode draad verbindt hier de belangrijkste stations – gecondenseerd, maar niet ingekort.
De productie van katoenen kousen, handschoenen en mutsen begint.
Met Saksens eerste gemechaniseerde katoenspinnerijen begint het fabrieks tijdperk.
Saksische machinefabrieken bevinden zich in 1851 in Chemnitz.
Samengevat volgens het begeleidende boek van het Industriemuseum Chemnitz.9
01 · Het begin
1357
Het bleekprivilege creëert een centrum.
Op 14 december 1357 stonden de markgraven van Meißen de oprichting van een landblekerij aan de Chemnitz toe. Tegelijkertijd werd de uitvoer van vlas, garen en ongebleekt linnen beperkt. Blekers, wevers, vereners en handelaars vormden daarmee al vroeg een samenhangende textielwirtschaft.139
02 · Verscheidenheid vóór de fabriek
1532–1780
Uit linnen worden Barchent, Kattun en mazen gemaakt.
In 1532 werd de orde van de Chemnitzer Barchentwevers bevestigd. Later breidden kalikdruk, zijdespinnerij en nieuwe katoenweefsels het assortiment uit. Vanaf 1728 werden ook katoenen kousen, handschoenen en mutsen vervaardigd. In 1780 werkten in de stad 540 meester-wevers met 600 gezellen aan ongeveer 1.300 tot 1.400 handweefgetouwen – naast de vele thuiswerkers in de omgeving.269
03 · De sprong naar de fabriek
1799–1802
Waterkracht zet duizenden spoelen in beweging.
In Harthau en Furth ontstonden de eerste mechanische katoenspinnerijen van Saksen. Engelse techniek, uitvinders uit Chemnitz en watergedreven machines kwamen hier samen met eeuwenoude textielkennis. Daarmee begon rond 1800 het Saksische fabriekstijdperk – en van de textielstad werd geleidelijk ook een machinebouwwstad.9
1800eerste watergedreven mechanische katoenspinnerijen
7.344Spoelen in Harthau reeds in het jaar 1804
10.000 → 68.000Inwoners van 1801 tot 1871
04 · Machines voor steken
1851
Uit textielkennis ontstaat de productie van breimachines.
Met de industrialisering nam niet alleen de productie van stoffen en gebreide goederen toe. Bedrijven in Chemnitz ontwikkelden nu ook de machines daarvoor. In 1851 bevonden zich 20 van de 32 Saksische machinefabrieken in Chemnitz. In datzelfde jaar richtte Gottfried Martin Hilscher een breimachinesfabriek op – een belangrijke stap voor de gespecialiseerde machinebouw van de stad.49
05 · Specialisatie
1883
Schubert & Salzer begint met kousenmachines.
In 1883 begon het bedrijf met de bouw van kousenmachines. In 1889 ontstond hieruit de Chemnitzer Breimachinenfabrik. Rond 1900 tonen opnames al grote machinale hallen: textiel en machinebouw waren in Chemnitz nauw met elkaar verbonden.47
06 · Zichtbare erfenis
1927–32
Industrie laat architectuur en tekens achter.
In 1927 en 1928 werd de markante klokkentoren op het terrein van Schubert & Salzer gebouwd volgens ontwerpen van de Chemnitzer architect Erich Basarke. Een effect van 1932 documenteert tegelijk de toenmalige bedrijfswereld – twee zeer verschillende getuigenissen van hetzelfde tijdperk.7
07 · Wereldsheid en gewelddadige breuk
1930–39
Joodse ondernemers vormen de textielstad – tot de vervolging.
In 1930 waren er in Chemnitz 601 bedrijven in de hechterij en breierij; 212 daarvan waren in Joods bezit. Ondernemingen en handelsrelaties maakten de stad internationaal zichtbaar. Vanaf 1933 werden Joodse eigenaren vervolgd, onteigend en uit het economische leven geduwd. Tot 1939 werd dit decennialang opgebouwde engagement grotendeels gewelddadig beëindigd.9
601Bedrijven in de hechterij en breierij
212daarvan in Joods bezit
35,3 %Aandeel – groter dan in elke andere Duitse stad
08 · Kennis blijft in beweging
1960
Breimachinembouw blijft een deel van de stad.
Ook na de Tweede Wereldoorlog werden in Karl-Marx-Stadt breimachines en weefmachines ontwikkeld en gebouwd. De opname van 1960 toont werknemers van VEB Breimachinenbouw bij het gezamenlijk werken aan een machine.8
09 · Een eigen begin
2022
KNITSCHI ontstaat in Chemnitz.
Sinds 2022 worden in mijn werkplaats de KNITSCHI-muts en de 2-in-1-oplossing van 100% alpaca wol gemaakt: op de breimachine vervaardigd, daarna met de hand afgewerkt en persoonlijk gecontroleerd. Chemnitz is daarbij geen decor, maar mijn thuis en de plek waar elk KNITSCHI-stuk ontstaat.
Leer de productie kennen
Sporen tot vandaag
Geschiedenis die voortleeft in gebouwen en collecties.
Historische fabrieksgebouwen, machines, patronen en foto’s bewaren de vele lagen van deze ontwikkeling. Ze vertellen over vindingrijkheid en werk, maar ook over uitbuiting, vervolging, oorlog en opnieuw beginnen. Het Industriemuseum Chemnitz maakt talrijke getuigenissen toegankelijk en plaatst ze in de Saksische industriegeschiedenis.
Bezoek Industriemuseum Chemnitz ↗Begrijpelijk
Bronnen en verdieping.
De historische uitspraken zijn gebaseerd op publicaties van de stad Chemnitz, van het Industriemuseum Chemnitz en op een begeleidend boek over de industriële cultuur van Chemnitz. Auteurs- en licentiegegevens van elk gebruikt beeld zijn verzameld in de afbeeldingsvermeldingen.
- 01Stad Chemnitz: Het bleekprivilege van 1357 ↗
- 02Stad Chemnitz: Industriegeschiedenis ↗
- 03Stad Chemnitz: Historische tijdlijn ↗
- 04Industriemuseum Chemnitz: Schubert & Salzer en de productie van breimachines ↗
- 05Industriemuseum Chemnitz: Locatiegeschiedenis ↗
- 06Industriemuseum Chemnitz: Kousen „made in Sachsen“ ↗
- 07Stad Chemnitz: Klokkentoren van het bedrijf Schubert & Salzer ↗
- 08Industriemuseum Chemnitz: VEB Breimachinesbouw Karl-Marx-Stadt ↗
- 09
Industriemuseum Chemnitz: Industriearcheologie – Het hart van Chemnitz. 220 jaar industriële cultuur (begeleidend boek bij de speciale tentoonstelling)